O que temos de neandertal

Foron os europeos durante decenas de miles de anos, ata que se
extinguiron, fai uns 30.000 anos. Pero aqueles neandertales, á vez tan
humanos e diferentes da nosa especie, non se foron sen deixar rastro, e o
rastro levámolo agora nos nosos xenes. Polo menos os europeos e os
asiáticos temos un poquito de neandertal. As técnicas xenéticas que
permiten agora, e cada vez máis, buscar na intimidade das células
desvelan que houbo cruces entre as dúas especies humanas e ata arroxan
luz sobre onde quedaron no noso genoma os xenes daqueles primitivos
europeos axudándonos a adaptarnos á contorna non africana. Dous equipos
de investigación que desvelan esta semana os seus resultados recalcan
que os europeos e os asiáticos actuais temos en torno a un 1,3% de xenes
de neandertal, fronte ao 0,08 dos africanos, e eses xenes teñen que ver
cos ollos e coa pel, pero tamén con dolencias como a cirrosis biliar, o
lupus ou a enfermidade de Crohn.
?Os estudos xenéticos demostraron que os neandertales cruzáronse cos
primitivos humanos modernos e que os non africanos de hoxe en día son o
produto desa mestura?, escriben uns especialistas estadounidenses,
liderados por Sriram Sankararaman (investigador da Facultade de Medicina
de Harvard, EE UU), que compararon genomas de 1.004 individuos actuais
coa información de genoma neandertal. É o envorco que deu a xenética nos
últimos anos á perspectiva paleontológica, porque só cos restos
fósiles, cos ósos, nada permitía deducir que houbese ese cruzamento
entre especies. Cando falaron os xenes (en 2010 publicouse o primeiro
genoma neandertal), a realidade resulta ser outra.
Os neandertales ou os seus devanceiros estaban en Europa fai uns 500.000
anos e desapareceron fai uns 30.000, tras un tempo en que se solaparon
no territorio cos nosos antepasados directos. Múltiples factores deberon
intervir nesa extinción, incluídos os efectos do cambio climático nos
recursos dispoñibles, a competición polos mesmos coa nosa especie
recentemente chegada (fai uns 45.000 anos) ao territorio, o seu probable
fragmentación demográfica, etcétera. O ADN neandertal na especie humana
actual, non podería tratarse dunha herdanza común? Poderían ser xenes
dun devanceiro de ambas especies, pero o feito de que agora haxa un
1,38% de ADN neandertal en poboacións de Asia oriental e un 1,15% en
europeas, fronte á práctica ausencia (0,08) nas africanas apunta
directamente ao cruzamento e non á herdanza, porque os neandertales,
aínda que lejanamente orixinarios de África, como todos os homínidos,
eran puramente eurasiáticos, mentres que a nosa especie actual chegou do
continente ancestral moito despois.
As novas técnicas que permiten recuperar ADN antigo de fósiles, xunto ás
de reconstrución do mesmo e os potentes ordenadores necesarios para a
súa análise están xerando detalles sobre os vericuetos da evolución.
Sankararaman e os seus colegas (incluída a gran autoridade mundial en
ADN antigo Svante Päävo) explican en Nature que a presenza de xenes
neandertales que atoparon nos genomas humanos actuais non están
distribuídos uniformemente, senón que se concentran nalgunhas rexións de
genoma e están prácticamente ausentes noutras. Son rexións
?enriquecidas? as relacionadas con xenes asociados coa queratina (que se
atopa no pelo e na pel), o que ?suxire que os alelos [variantes de
xenes] neandertales puideron axudar aos humanos modernos a adaptarse á
contorna non africana?, escriben. Hai que recordar que os neandertales
eran especialmente aptos para vivir no rexións frías.
Outro grupo estadounidense que realizou un estudo deste tipo e que o
publica en Science, tamén igualmente o rastro neandertal no ADN
relacionado coa pigmentación da pel. Benjamin Vernot e Joshua M. Akey
(ambos da Universidade de Washington en Seattle) estiman que ?en torno
ao 1,3% do genoma dos humanos actuais non africanos foi herdado dos
neandertales?. Eles traballaron con secuencias genómicas de 379 europeos
e 286 asiáticos.
Tamén temos rexións do genoma especialmente pobres en herdanza
neandertal. Sankararaman especifican que se trata de zonas con xenes que
se expresan específicamente nos testículos e no cromosoma X. Consideran
que se trata dunha ?eliminación activa? durante a evolución: ?O ADN de
neandertal reduciría a fertilidad masculina ao ser transferido ao fondo
xenético dos humanos modernos e esa incompatibilidad foi eliminada?,
explica Nature.
Así que as dúas especies cruzáronse e produciron algunhas cativas
fértiles, de maneira que porcións do ADN neandertal pasaron á seguinte
xeración, pero cun custo, sinala Akey en Science, porque a mestura de
ambas especies ?estaba no limite de compatibilidad biolóxica?, apunta o
genetista David Reich. De calquera forma, ?non fai falta que haxa moitas
cativas híbridas para introducir os xenes neandertales nas poboacións
humanas primitivas?, sinalan os científicos de Seattle.
O que está claro é que os xenes neandertales teñen un papel na nosa biología.